Tesbihkâr uygulaması
Kendi tesbihiniz için uzaktan ön değerlendirme.
Piyasada kullanılan terimlerin karşılığı ne, kaynağı ne, nereden biliyoruz.
Kayıt sayısı: 30
Afrika ticaretinde dolaşan iri, kehribar görünümlü boncuklar için kullanılan piyasa adı. Literatür bu boncukların fenolik reçine olduğunu ve pazarlamada neredeyse hiç 'fenolik' denmediğini kaydeder; buradaki 'kehribar' sözcüğü malzemeyi değil görünümü anlatır.
İşaret ettiği materyal: Fenolik reçine
Döküm fenolik ailesinde (faturan, katalin, bakalit) içi haresiz ve damarsız görünen tanelerin piyasa adı; yayımlanmış sergi kataloğunda malzeme altyazısı olarak geçer. Renk sınırı yoktur: ilanlarda yeşil, mavi, kırmızı ve başka renklerde satılır. Ateş kehribarının '%100 doğal kehribar' olduğu iddiası satıcı yazılarında geçen yaygın anlatımdır; satıcı yazıları bu konuda birbiriyle de çelişir.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
Sözlük anlamıyla deniz kaplumbağası kabuğu — CITES kapsamında düzenlenen bir malzeme. Ne var ki piyasada 'bağa' çoğu zaman kabuğu değil, katalin grubu döküm fenolik reçineyi anlatır. İki anlam aynı sözcüğü paylaşır; hangisi olduğunu terim değil, ölçüm söyler.
İşaret ettiği materyal: gösterilmiyor; regüle malzeme (CITES)
Kaynaklar ayrışıyorFenolik reçinelerin ilk ve en tanınmış ticari adı olan Bakelite'ın Türkçe söylenişi. Piyasada bütün fenolik sınıfı için genel ad gibi kullanılır; bu yüzden dolgulu kalıp fenolik ile dolgusuz döküm fenoliği birbirinden ayırmaz. Tarihsel olarak da ayırmaz: 'Bakelite Cast Phenolic' döküm reçinenin tescilli ticari adlarından biridir ve Bakelite Ltd. 1919'da haftada yarım ton döküm reçine üretiyordu (üretimi 1928'de bıraktı; Catalin ABD'de 1928 sonrası üretildi).
İşaret ettiği materyal: gösterilmiyor; kaynaklar ayrışıyor
Kaynaklar ayrışıyorElips (oval) kesitli tane formu. Yayımlanmış katalogda kesim alanında 'Beyzî' olarak geçer ve kehribardan bağaya çok farklı malzemelerde görülür: bir malzeme adı değil, bir biçim adıdır.
Eski bilardo toplarının kesilip yeniden tane çekilmesiyle yapılan tesbihler için kullanılan ad. Katalog altyazısı malzemeyi katalin — dolgusuz döküm fenolik — olarak kaydeder.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
Piyasada dolaşan bileşik bir ad. Boncuk araştırmaları literatüründe (Falabella 2016, s. 9) 'anlamsız' sayılır: bir madde ya kopaldır ya kehribar. Ad uygulamada kopal ya da fenolik boncuklar için kullanılır. Reçine biliminde kopal ile kehribar arasındaki sınır bir uzlaşımdır: Solórzano-Kraemer vd. (2020) daha önce önerilen 1 milyon yıl sınırını aktarır ve sınırı 2,58 milyon yıla koymayı önerir; keskin bir kimyasal ayrım çizgisi yoktur.
Faturan / döküm fenolik malzemede damarlı, girdaplı desen türü için kullanılan ad; İngilizce kaynaklarda 'marbled' ya da 'swirled' olarak geçer. Bir malzeme değil, bir desen nitelemesidir.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
Türk perakendesinde şeffaf-yarı şeffaf kehribar için kullanılan ticari kategori adı; yayımlanmış katalogda 'Baltık damla kehribar' biçiminde malzeme altyazısı olarak geçer. Yalnız bir ticari terimdir: köken (Baltık / Baltık dışı) ya da doğallık iddiası taşımaz. Kesim adı değildir — damla biçimli tane için ayrı bir madde vardır.
İşaret ettiği materyal: Fosil reçine
Damla (gözyaşı) biçiminde çekilmiş tane formu. Katalogda kesim alanında 'Damla' olarak geçer ve kehribardan bağaya farklı malzemelerde görülür; malzemeye dair hiçbir şey söylemez.
Belgelenmiş anlamıyla, Hamburg'lu Dr. Heinrich Traun & Söhne'nin sert kauçuk yerine geçen fenol-formaldehit ürününün ticari adı. Adın en erken kayıtları 1910'lara gider; kaynaklar başlangıç yılında ayrışır (1910, 1913, 1914, 1917). Almanya'daki üretim için verilen yaklaşık aralık 1917–1947'dir. Piyasada ise 'kehribar, reçine ve tütsü karışımı' efsanesiyle anlatılır; belgeli olan birincisidir, ikincisi bir anlatıdır.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
Kaynaklar ayrışıyorFaturan / döküm fenolik içinde altın renkli akıntılar görülen desene verilen ad. Holdsworth ve Faraj (2015, s.5) bu desenin piyasada faturanın en aranan türü diye anıldığını aktarır; bu bir piyasa nitelemesidir, ölçülmüş bir talep ya da fiyat kaydı değildir. 'Eritilmiş altın' anlatısı da bir piyasa iddiasıdır; ölçülmüş bir bileşim kaydı değildir.
Piyasada 'doğal yeşil Karayip kehribarı' ya da 'çok nadir Baltık kehribarı' adlarıyla sunulan yeşil malzeme. Gemolojik inceleme bu malzemenin ısı-basınç işlemi görmüş kopal olduğunu kaydeder; 'doğal' nitelemesi kaynakta karşılık bulmaz.
Sözlük anlamı tahıl tanesi; koleksiyoncuların ve ustaların tesbih tanesi için kullandığı yaygın terim. İlanlarda tane ölçüsü ve tane sayısı bu sözcükle verilir ('99 habbe').
Tane yüzeyinde dalgalı, moiré benzeri desen. Değirmenci (2018, s. 165), piyasada 'Osmanlı sıkma' diye anılan malzemede değeri etkileyen desen türlerini sayarken hare, helezon hare, dik damar ve simliyi aynı kümede anar.
'Hâtime' — imamenin üst kısmında tesbihin bittiği parça. Aynı parçaya tepelik de denir; iki ad tek nesneyi anlatır.
Döküm fenolik reçine için kullanılan ad; 1920'lerde Amerika'da tescil edilmiş Catalin markasından gelir (American Catalin Company, sonra Catalin Corp.) ve Türkçede 'katalin' yazılır. Marka adı, dökümle üretilen fenolik reçineyi anlatır; bu malzeme çoğunlukla dolgusuz ve şeffaf-yarı şeffaftır, ama opak olanı ve dolgulu dökümü de vardır — 'dolgusuz' ve 'şeffaf' tanımlayıcı bir zorunluluk değil, yaygın hâldir. Koleksiyon değeri hiyerarşisinde Alman sakızı (sıkma) ve 'bağa' türü tesbihlerle birlikte alt basamakta anılır.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
Tel örgü (kazaz) işçiliğini anlatan niteleme; bir tane malzemesi değil, bir metal işçiliği nitelemesidir. Katalogda 'altın kazazlı' biçiminde geçer.
İşaret ettiği materyal: Metal
Ortadoğu piyasasında kırmızı, yarı şeffaf boncuklar için yerleşmiş ad. Literatür bunu doğal ve sentetik malzeme adlarının karıştığı dikkat çekici bir kullanım sayar; bu adla satılan boncukların büyük çoğunluğu döküm fenoliktir ve kırmızı renk aurin kaynaklıdır. Koyu kırmızı doğal kehribar da aynı adla satılabildiği için ad tek başına malzemeyi belirlemez.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
Eski kolye tanelerinin sökülüp yeniden kesilmesiyle yapılan tesbih. 'Habbeden yapım' ile birlikte, tek parça malzemeden çekimin altında bir üretim biçimi olarak anılır.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
Hindistan cevizinin sert dokusundan (kaynaklara göre kök ya da kabuk) çekilen tane malzemesi. El terinden zamanla kararır; bu kararma bir kusur değil, malzemenin bilinen davranışıdır.
İşaret ettiği materyal: Tohum / çekirdek
Kaynaklar ayrışıyorTam yuvarlak (küre) biçimde çekilmiş tane. Katalogun sözlük bölümünde 'Kürevî' olarak geçer; bir biçim adıdır, malzemeye dair bir şey söylemez.
Kuvars grubundan şeffaf kaya billuru; tesbih malzemesi olarak 'necef' adıyla anılır. Piyasada aynı sözcük renksiz cam ve sentetik taşlar için de kullanılabildiğinden, ad tek başına malzemeyi belirlemez.
İşaret ettiği materyal: Kuvars ailesi
Baston ya da şemsiye sapı, sümen, ağızlık gibi eski bir objenin kesilip tane çekilmesiyle yapılan tesbih. Değirmenci (2018, s. 168) koleksiyoncuların değer hiyerarşisinde bu yapımın tek parça malzemeden çekimin hemen altında yer aldığını kaydeder.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
Erzurum'un Oltu çevresinden çıkarılan siyah, mat, hafif taş; tesbih malzemesi olarak 'Oltu taşı' adıyla kaydedilir. Kayıtlı kullanımlar bunu uluslararası literatürdeki jet sınıfına bağlar; hakemli literatür maddeyi 'yarı kıymetli kömürsü taş' diye adlandırır ve jet/linyit sınıflaması kaynağa göre değişir. TDK'daki karşılığı 'kara kehribar'dır — ad bir benzetmedir: oltu taşı reçine değil, bitkisel kökenli kömürdür.
İşaret ettiği materyal: Oltu taşı
Bir malzeme adı değildir. Değirmenci (2018, s. 164), 'Osmanlı' niteleyicisinin malzemenin üretim dönemini değil, inşa edilmiş bir otantisite anlatısını taşıdığını kaydeder; ilanda 'Osmanlı' geçmesi tek başına eserin Osmanlı dönemine tarihlendiğini göstermez.
Şişkin karınlı, iki ucu sivri, limonu andıran tane biçimi. Katalogun sözlük bölümünde ve kesim alanında 'Sığırcık' olarak geçer.
Faturanın Türkiye piyasasındaki adı: 'Osmanlı sıkma (kehribar)'. Hakemli kaynak bu malzemenin fenolik reçine olduğunu kaydeder. Piyasa kullanımında 'sıkma' döküm fenolik ailesinin (faturan, katalin, bakalit) adıdır ve içi hareli ya da damarlı görünen tanelere verilir. Preslenmiş doğal kehribarın piyasa adı ise 'pres kehribar'dır. Sıkmayı kehribar tozunun sıkıştırılması diye anlatan satıcı yazıları yaygın anlatımdır; yayınla çelişir.
İşaret ettiği materyal: Döküm fenolik
İmamenin ucunda tesbih ipini toparlayan, nişaneye benzeyen parça. Aynı parça, tesbihin bittiği yer olduğu için 'hâtime' adıyla da anılır.
Mevcut bir tesbihin tanelerinin yeniden traşlanarak alt hamurun açığa çıkarılması. Değirmenci (2018, s. 168) koleksiyoncuların değer hiyerarşisinde bu yapımın alt basamakta sayıldığını kaydeder. Eser 'yeni' görünebilir; taneler ise önceden var olan bir tesbihten gelir.
Hazırlanan maddeler yayına girene kadar bu sayfada görünmez; taslak bir madde, doğrulanmış bir madde gibi okunmamalıdır.
Bu rehber bir eserin materyalini belirlemez; piyasadaki terim kullanımını kaynağıyla birlikte kaydeder.