Sıkma kehribar nedir? Sıkma, ateş ve pres kehribar farkı

• Sıkma kehribar ne demek?
• Ateş kehribar ne demek?
• Pres kehribar sıkma mıdır?
• "Osmanlı sıkma" Osmanlı dönemine mi ait?
• Sıkma ile kehribar evde nasıl ayrılır?

Sıkma kehribar ne demek?

"Sıkma" sözcüğü kulağa bir yapım yöntemi gibi gelir, bu yüzden pek çok kişi sıkma kehribarı ezilip sıkıştırılmış doğal kehribar sanır. Tesbihkâr'ın sıkma kehribar rehber maddesi bunun tersini kaydeder: hakemli kaynak bu malzemenin fenolik reçine olduğunu yazar. Türkiye piyasasında faturanın adı 'Osmanlı sıkma (kehribar)' olarak geçer. Sözcük piyasada faturan, katalin ve bakalitin oluşturduğu döküm fenolik ailesinin tamamı için kullanılır. Tesbihkâr uzmanlarının bugünkü piyasa için kayıtlı kuralı da aynıdır: preslenmiş gerçek kehribarın piyasa adı "pres kehribar"dır, ona sıkma denmez.

Bu ayrım bir sözcük oyunu değildir. Döküm fenolik bir sentetik reçinedir; faturan, katalin ve bakalit bu ailenin ticari adlarıdır. Bakalit adı, fenolik reçinelerin ilk ve en tanınmış ticari adı olan Bakelite'ın Türkçe söylenişidir. Katalin adı ise 1920'lerde Amerika'da tescil edilmiş Catalin markasından gelir.

Ateş kehribar ne demek?

Ateş, aynı döküm fenolik ailesinde içi haresiz ve damarsız görünen tanelere verilen piyasa adıdır. Uzman kuralı ayrımı tanenin içinin görünüşüne bağlar: hareli ya da damarlı görünene sıkma, haresiz ve damarsız görünene ateş denir. Ateş tek bir renge bağlı değildir; ilanlarda yeşil, mavi, kırmızı ve başka renklerde satılır. Ateş kehribarının tamamen doğal kehribar olduğu iddiası satıcı yazılarında geçen yaygın anlatımdır.

Hare de bir malzeme değil, desen adıdır: tane yüzeyinde dalgalı, moiré benzeri bir desendir. Hareli rehber maddesi, piyasada 'Osmanlı sıkma' diye anılan malzemede değeri etkileyen desenleri sayarken hare, helezon hare, dik damar ve simliyi aynı kümede anar (Değirmenci 2018). Damarlı, girdaplı desen için ayrıca damar (swirl) maddesi vardır. Döküm fenolikte parlaklık ve bulanıklık mühendislik ürünüdür, yaşlanma izi değildir: 1923 tarihli bir el kitabı balık pulu ve toz mikayla parıltı, mumlarla bulanık kehribar etkisi tarif eder.

Pres kehribar sıkma mıdır?

Hayır. Pres kehribar, küçük kehribar parçalarının ya da tozunun ısı ve basınçla kaynaştırılmasıyla yapılır; kehribar bu işlemde eritilmez. Tesbihkâr'ın rehberi yöntemin Spiller'in 1881 patentine dayandığını kaydeder. Malzeme kehribar olarak kalır; yani pres kehribarın hammaddesi doğal kehribardır. Tesbihkâr uzmanları toz kehribarla presi aynı şey sayar ve sentetik saymaz. Sıkmayı "kehribar tozunun sıkıştırılması" diye anlatan yazıların tarihî bir dayanağı vardır: 1980'de yayımlanan bir yazıda sıkma kehribar, kehribar tozunun preste basılması olarak tanımlanıyor (Gorbon 1980, s.5). Bugünkü piyasada ise ad döküm fenolik için kullanılır; bu bir anlam kaymasıdır ve Tesbihkâr preslenmiş kehribar için "pres kehribar" adını kullanır.

"Kehribar katkılı faturan" anlatısı da sık duyulur. Faturan diye tanımlanmış hiçbir tanede kehribar ya da başka doğal reçine bileşeni analizle aranmamıştır. Döküm reçinesi düşük sıcaklıkta kürlenir: 1935 tarihli bir mahkeme kararında 65–75 °C aralığı geçer. Kehribarın erime aralığı ise kaynağa ve ölçüm yöntemine göre 250–300 °C ya da 287–380 °C olarak verilir. Bu verilerden çıkan sonuç şudur: reçine kürlenirken kehribar erimez, katı parça olarak içinde kalır; bu çıkarım doğrudan bir deneyle sınanmadı. Tesbihkâr uzmanları da en fazla parçacık kalacağını ve bu parçacığın UV'de ve gözle görüleceğini söyler. TESBİHKÂR GÖZLEMİ: "katkılı" diye gelen ürünlerde UV altında ışıyan bir kehribar parçacığı istasyonumuzda bugüne kadar görülmedi; bu bulgu gördüğümüz örneklerle sınırlıdır.

"Osmanlı sıkma" Osmanlı dönemine mi ait?

'Osmanlı' bir malzeme adı değildir. Osmanlı rehber maddesi, Değirmenci'ye (2018, s. 164) dayanarak bu niteleyicinin malzemenin üretim dönemini değil, inşa edilmiş bir otantisite anlatısını taşıdığını kaydeder. Tarih de bu sınırı çizer: Faturan için marka tescil başvurusu 1909, tescili 1910'dur (Berlin marka sicili). Döküm fenoliğin endüstriyel üretimi de 1910'da başlar (Falabella 2016); bu yüzden 1910, bir tanenin Faturan ya da fenolik olabilmesi için mümkün en erken tarihtir. Tesbihkâr bu adı gösterirken teknik adı öne koyar: "Piyasada Osmanlı sıkma denir" ve "Bu ad köken ya da dönem kanıtı değildir".

Sıkma ile kehribar evde nasıl ayrılır?

En güçlü fark yoğunluktadır; hidrostatik özgül ağırlık malzeme ailelerini birbirinden ayıran en güçlü ev içi ölçümdür. Döküm fenolik reçinenin özgül ağırlığı 1,35–1,38 g/cm³, doğal kehribarınki 1,05–1,10 g/cm³ olarak ölçülmüştür (Falabella 2016, s.13). Bu yüzden 1,15 g/cm³ yoğunluklu tuzlu suda yüzen tane kehribar, kopal ya da düşük yoğunluklu reçine lehine; batan tane fenolik reçine, cam ya da mineral lehine bir tarama işaretidir. Evde 1 litre suya 255 gram ince tuz bu yoğunluğa yaklaşık olarak ulaşır. Banyo doymuş olmamalıdır: doymuş tuzlu su yaklaşık 1,20 g/cm³'tür ve orada akrilik ile epoksi de yüzer. Adım adım tarif için damla kehribar nasıl anlaşılır yazısına bakın.

Bu test fenolik reçineyi polyester, selüloit ya da galalitten ayırmaz ve tek başına malzeme sonucu vermez. Sürtünce gelen fenol (karbolik) kokusu fenolik reçine lehine yalnız zayıf bir işarettir. Statik elektrik ise işe yaramaz: Faturan'ın üreticisi 1926'da malzemeyi gerçek kehribar gibi sürtünmeyle elektriklenen bir ürün diye tanıtmıştı. Sıcak iğne, çizik ve yakma testleri Tesbihkâr'ın varsayılan kapsamında yapılmaz; eserde kalıcı iz bırakır. Hangi testin ne söyleyip ne söylemediğini yöntem sayfası tek tabloda gösterir.

Sık sorulanlar

Kaynakça

1. Falabella, R. (2016). "Imitation Amber Beads of Phenolic Resin from the African Trade". BEADS: Journal of the Society of Bead Researchers 28. (hakemli)
2. Falabella, R., Kaspers, F. (2020). "A Faturan Phenolic Resin Bead Sample Card". BEADS: Journal of the Society of Bead Researchers 32. (hakemli)
3. Değirmenci, K. (2018). "Türkiye'de Tesbih Koleksiyonu Kültürü: Malzeme Fetişizmi ve Otantisite İnşası". YEDİ: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi 20, s.161–171. DOI 10.17484/yedi.423601. (hakemli)
4. Gorbon (1980). "Türk Tesbihçilik Sanatı". Türkiyemiz, sayı 31, İstanbul.
5. Berlin marka sicili, Faturan, 1910 (başvuru 1909). (resmî sicil)
6. Catalin davası, 11 F. Supp. 603 (1935). (mahkeme kararı)
7. Tesbihkâr Terim Rehberi: /rehber/sikma-kehribar, /rehber/ates-kehribar, /rehber/faturan, /rehber/osmanli; Yöntem: /yontem.

Sonraki adım