Oltu taşı mı, Rus taşı mı? Farkı ve nasıl anlaşılır

• Oltu taşı nedir?
• Rus taşı ya da Gürcü taşı nedir?
• Oltu ile Rus taşı nasıl ayrılır?
• Tuzlu su ve suda tartım Oltu'yu ayırır mı?
• Pres Oltu ve "Rus Oltusu" adıyla satılan taklitler
• "Kaplan gözü oltu" ve öteki adlar

Oltu taşı nedir?

Oltu taşı rehber maddesi, taşı tesbih malzemesi olarak 'Oltu taşı' adıyla kaydeder ve hakemli literatürün onu 'yarı kıymetli kömürsü taş' diye adlandırdığını yazar. Jet ya da linyit sınıflaması kaynağa göre değişir. Rehberdeki kayıtlı bir kullanıma göre Oltu taşı, Latince adı 'Jayet' olan ve uluslararası literatürde 'jet' diye bilinen mineraloid sınıfına girer. TDK'daki karşılığı 'kara kehribar'dır, ama bu ad bir benzetmedir. Oltu taşı Orta Çağ'da tesbih, sandık ve heykel yapımında kullanılmış, XIX. yüzyılda mücevher yapımına da girmiştir. Taş, açık havaya çıktığında yumuşak yapısından sertleşme gösterir.

Erzurum Oltu taşı coğrafi işaretle tescillidir: tescil No 192, mahreç işareti, Resmî Gazete 16.02.2015.

Rus taşı ya da Gürcü taşı nedir?

Tesbihkâr'ın bilgi kaynağında "Rus taşı" ve "Gürcü taşı" Oltu'nun yabancı muadilleri olarak geçer. ODTÜ'de yazılan bir doktora tezi, Gürcistan'da üretilen ve Rus taşı olarak da bilinen çok daha ucuz bir ürünün Oltu taşının yerine geçmeye başladığını kaydeder. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesinde yazılan bir yüksek lisans tezi de Rus (Gürcü) taşından yapılan ürünlerin Oltu taşı adıyla piyasaya sürüldüğünü yazar. Yani ilandaki "Oltu" adı tek başına taşın Erzurum'dan geldiğini göstermez.

Gem-A'da yayımlanan bir değerlendirme, Gürcü jetinin yüksek gözenekli ve zayıf kararlı olduğunu yazar (Steele 2016). Tesbihkâr uzmanlarının gözlemi de bu yöndedir: Gürcü oltusu daha yumuşak ve çatlamaya yatkın bir linyittir.

Oltu ile Rus taşı nasıl ayrılır?

Çukurova Üniversitesinde yayımlanan bir karşılaştırma, Gürcü (Rus) taşı için siyah çizgi izi, 2,5 sertlik ve "nispeten hafif" bir yapı; Oltu için 3 sertlik ve "nispeten ağır" bir yapı verir (Çil 2013, özet). Uzman ekibe göre Erzurum Oltusu kahverengi iz bırakır. Ama bu iki ayırıcı, yani çizgi izi ve sertlik, tanenin aşındırılmasını gerektirir: tahribatlıdır ve yalnız istasyonda yapılır. Tesbihinizi bir yüzeye sürtmeyin ya da çizmeyin.

Çatlak ve pullanma ise dikkatle okunmalıdır. Gözeneklilik ve çatlama eğilimi eskime ve kondisyon bulgusuyla karışabilir. Yani çatlamış her siyah tane Rus taşı değildir, çatlamamış her tane de Oltu değildir.

Tuzlu su ve suda tartım Oltu'yu ayırır mı?

Jetin özgül ağırlığı için yaygın tanımlama tablosu genellikle 1,20–1,30 verir (O'Donoghue 2006). Preslenmiş Oltu taşı için 1,22–1,26 bildirilmiştir. Tesbihkâr'ın kullandığı yayın bandı 1,2–1,3'tür; bir Oltu çalışmasında ölçülen 1,317 bu bandın biraz üstündedir ve yan yana yazılır. Bu yoğunlukta Oltu, 1,15'lik tarama banyosunda batan gruba düşer; batan tane ise fenolik reçine, cam ya da mineral lehine okunur. Döküm fenolik de 1,35–1,38 ile batan gruptadır (Falabella 2016, s.13); bu yüzden tuzlu su Oltu'yu siyah fenolikten ayırmaz. Rus (Gürcü) taşının yoğunluğu için ise okunmuş bir yayın değeri bulamadık; karşılaştırma çalışmasının özetinde sayı verilmez. Üstelik bu yoğunluk değerleriyle jet doygun tuzlu suda yüzebilir; tarifsiz hazırlanan banyonun yanıltmasının bir nedeni de budur.

Tesbihkâr uzmanlarına göre siyah döküm fenolik, Oltu ile karıştırılan malzemeler arasında sayılır. Bu karşılaştırmada tahribatsız bir ayrım yolu bulamadık; en güçlü aday delik içi toz rengidir ve o da istasyon işidir. Siyah cam ise soğuk ve ağırdır (~2,5) ve çınlar.

Pres Oltu ve "Rus Oltusu" adıyla satılan taklitler

Oltu işlenirken çıkan atık da gündemdedir. ODTÜ'deki doktora tezi, Oltu taşı markasını korumak için atıkların da ürüne dönüştürülmesi gerektiğini savunur ve bu atıkların bir araya getirilme özelliklerini inceler. Preslenmiş Oltu taşı için bildirilen yoğunluk 1,22–1,26'dır, yani doğal Oltu bandının içindedir. Bu yüzden suda tartım presi doğal taştan ayırmaz. Tesbihkâr uzmanlarının gözlemine göre "Rus Oltusu" adıyla satılan siyah döküm fenolik ya da polyester ile sıkıştırılmış Oltu tozu da aynı grupta anılır; bu gözlem henüz ölçülmemiştir. Yani "Rus taşı" adı her zaman Gürcü taşını da göstermez. Siyah döküm fenolik, siyah bakalit, siyah polyester ve siyah cam, Oltu ile karıştırılan malzemeler arasında sayılır.

"Kaplan gözü oltu" ve öteki adlar

Tek başına "kaplan gözü" kuvars ailesinden bir taştır; "kaplan gözü oltu" ise ayrı bir addır ve doğrulanmamış bir usta beyanı olarak kayıtlıdır. Piyasa adlarının kaynaklı listesi terim rehberinde durur. Siyah bir tanenin kehribar tesbih orijinal mi yazısındaki ev testlerinden hangilerinde ne verdiğini oradaki sırayla deneyebilirsiniz.

Sık sorulanlar

Kaynakça

1. Falabella, R. (2016). "Imitation Amber Beads of Phenolic Resin from the African Trade". BEADS: Journal of the Society of Bead Researchers 28. (hakemli)
2. Çil, V., Fikret, İ. (2013). "Oltu Taşı ile Rus Taşı (Gürcü Taşı)'nın Jeolojik, Mineralojik, Gemolojik ve Teknolojik Özelliklerinin Karşılaştırılması". Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 30, 1–12. (hakemli; yalnız özet okundu)
3. Bawani, M. R. (2021). Determination of Agglomeration Characteristics of Oltu-Stone (Jet Stone) Wastes. Doktora tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
4. Kocaman, M. (2024). Oltu Taşı İşlemeciliğinin Günümüzdeki Durumu. Yüksek lisans tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi.
5. Steele, S. (2016). "Whitby Jet: A Discussion of its Simulants". Gems & Jewellery (Gem-A).
6. O'Donoghue, M. (ed.) (2006). Gems, 6. baskı. Butterworth-Heinemann.
7. TÜRKPATENT, Coğrafi İşaret Tescil No 192, "Erzurum Oltu Taşı", Resmî Gazete 16.02.2015, sayı 29269. (resmî)

Sonraki adım